روی دیگر سکه: بیشتر بیاندیشیم

آیا بازی نمایه شدن در پابمد فقط برد-برد است؟

نهایت آرزوی سردبیران مجلات علوم پزشکی نمایه شدن در پابمد است. به ازای نمایه شدن در پابمد چه چیزی بدست می آوریم؟ آیا نمایه شدن در پابمد تنها به سود ماست؟ چگونه یک فرصت با غفلت به تهدید تبدیل میشود؟ آیا ما نمیتوانیم  پابمد ملی بسازیم؟ و در نهایت: علم بهتر است یا ثروت؟

نویسنده: دکتر سیدمحمد میری مدیر عامل، انتشارات کوثر
نویسنده:
دکتر سیدمحمد میری
مدیر عامل،
انتشارات کوثر

نمایه شدن (Indexing) در پایگاههای معتبر علمی همانند Pubmed و یا ISI آرزوی نهایی هر سردبیر و عضوی از هیات تحریریه است زیرا که با نمایه شدن نه تنها خوانندگان بیشتری جذب مجله میشوند بلکه مقالات با کیفیت تری نیز در مجله پذیرش میشوند. در بین مجلات علوم پزشکی، پایگاه PubMed اما اهمیت بسیار مهمی برای مجلات و مردم دارد. این پایگاه بعنوان ارگان رسمی وزارت بهداشت آمریکا، از نخستین و کاملترین بانکهای اطلاعاتی مقالات علوم پزشکی و بیولوژی محسوب میشود. از یک سو نمایه شدن و دسترسی رایگان به مقالات و از سوی دیگر حمایتهای همه جانبه دولت آمریکا از این پایگاه، آن را به یکی از محبوبترین نمایه سازهای مجلات در دنیا تبدیل نموده است.

پابمد با کمک بودجه دولتی خود از سال ۲۰۰۵ با هدف “علم رایگان برای همه” سرویس پابمدسنترال (Pubmed Central) خود را به دنیای نشر معرفی نمود تا عملا هم به شعار معروف خود عمل کرده باشد و هم از سویی دیگر با دراختیار گرفتن اطلاعات کامل مقالات منتشر شده در دنیا هوشمندانه ترین و البته حرفه ای ترین و کم هزینه ترین راه برای تسلط علمی خود در دنیا را آهسته و پیوسته ادامه دهد.

ماجرا ساده است: پابمد به شما جایزه میدهد و نمایه اتان میکند در جاییکه برترین و محبوبترین پایگاه نمایه سازی است و شما درعوض کل مقالات خود را دو دستی و بدون کوچکترین مشکل در کتابخانه وی ثبت میکنید.  یعنی درنهایت باعث تقویت علمی آرشیو کتابخانه ملی آمریکا میشوید. این استراتژی یک موقعیت برد-برد ایجاد میکند: از یک سو پابمد شما را نمایه میکند و شما به آرزوی خود میرسید. درعوض شما هم کمک میکنید که کتابخانه ملی آمریکا با کمترین هزینه هر روز غنی تر از روز گذشته شود. از قدیم گفته اند: هر که عالم تر، تواناتر و البته به تعبیر امروزی اش: ثروتمند تر.

آمریکایی های زرنگ و البته جهان اول، با این تیر حداقل سه نشان را زده اند: اول اینکه کل بانک علمی مقالات شما را در اختیار دارند، دوم اینکه شما بدون هیچ هزینه ای به رشد کتابخانه آنها کمک میکنید و سوم اینکه شما از نمایه شدن در این پایگاه لذت میبرید. و البته باز یک مثال قدیمی: علم بهتر است یا ثروت؟ اکثر جهان سومی ها معتقدند: ثروت. و البته همه جهان اولی ها معتقدند: علم. و اینجاست که در می یابیم: علم بهتر و برتر از ثروت است چونکه با علم همه ثروت هم پیش شماست.

نمیخواهیم بگوییم در این بازی دارد سرمان کلاه میرود و صد البته نمیخواهیم بگوییم ما در این معامله می بازیم. خیر، پرواضح است که حداقل در این معامله ما نمایه میشویم و خوانندگان بیشتری ما را میخوانند. درحقیقت میخواهیم بگوییم آنهایی که امروز جهان اولند با فکرهای نو و بدیع است که کماکان اولند و ما فقط در حال حرکت به سمت سایه آنها میباشیم. پیشرفت علم منتظر ما نمانده است تا ما به وی برسیم. آنها هم مانند ما شبانه روز مشغول رشد و حرکت رو به جلو هستند. فقط باید به خودمان ایمان داشته باشیم و به اینکه سعی کنیم در این وانفسای طویل شدن فاصله بین ما، از راههای میانبر و با تلاش چند برابر به پیشرفتهای علمی برسیم. باور داشته باشیم با نشستن و حسرت خوردن و بعضا ناسزا دادن تنها درجا میزنیم. باور داشته باشیم که تنها افتخار به فرهنگ ۲۵۰۰ ساله کمکی به پیشرفت علمی ما نمیکند. بدانیم که ضرب المثل قدیمی “ایرانی ها ضریب هوشی بالا و خدادادی دارند” تنها یک عامل سستی و رخوت است و بدون عمل نمیتوانیم پیروز میدان باشیم.

پس بازی نمایه شدن در پابمد تنها “برد” ما نیست. باید بدانیم که در ازا نمایه شدن در این پایگاه چه میدهیم؟ کافی است از زاویه ای متفاوت به این بازی نگاه کنیم. به راستی چرا در این راه ما نباید حداقل یک کپی ساده از این اطلاعات ملی داشته باشیم؟ میدانید در سال گذشته تنها حدود ۲۰ مجله از این مرز و بوم در پایمد نمایه شدند. میدانید این یعنی حداقل افزوده شدن ۱۴۰۰ مقاله ناب علمی در کتابخانه ملی آمریکا؟ این یعنی اینکه دو دستی این اطلاعات در اختیار آنها قرار میگیرد، بدون اینکه در داخل کشور حتی یک کپی مشابه از آنها داشته باشیم. سوال اصلی این است: چرا هیچ پایگاه اطلاعاتی مشابه ای که توانایی استفاده مجدد از بسته های XML پابمدی را داشته باشد، در داخل کشور نداریم؟ بدون شک درست شدن بانکهای مشابه در اروپا که تنها با روش XML های پابمد قادر به ذخیره مقالات علمی میباشد، نیز در همین راستا قابل ارزیابی میباشد. وقت آن است که مسوولین ذیربط تا دیر نشده و باز ما از قافله نشر علم بیشتر از پیش عقب نمانده ایم، چاره ای بیاندیشند. این نیاز به عزم ملی و حمایت مادی دولتی دارد تا حداقل یک کپی ساده از همه مقالاتی که در پابمد نمایه میشوند داشته باشیم.

15 Comments

  1. با عرض سلام خدمت شما جناب آقای دکتر میری
    پایگاه استنادی علوم جهان اسلام ISC و مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری در شیراز همه مجلات علمی چاپ شده در سطح کشور را نمایه می کنند و متن کامل را در پایگاه دارند. متن کامل مجلات علمی پژوهشی و علمی ترویجی صددرصد در این پایگاههای مذکور وجود دارند.
    به سایت ISC با نشانی http://www.isc.gov.ir و مرکز منطقه ای با نشانی http://www.ricest.ac.ir سر بزنید.
    در سایت مجلات نیز می توانید ببینید که این مطلب را ذکر کرده اند ومثلا در سایت مجله یاخته عنوان شده که در ISC نیز نمایه می شود.
    بنابراین دغدغه شما در مورد “کپی ساده از اطلاعات ملی” به نظرم بی مورد است.
    موید باشید.

  2. با سلام و احترام خدمت نویسنده محترم.
    با عرض پوزش باید یادآور بشوم که دنیای امروز دنیای ارتباطات است. در این مسیر مطمئنا” کسانیکه نتوانندبه خوبی محصولات خود را عرضه و نیازهای خود را با سهل الوصولترین راه بدست بیاورند خیلی زود از گردونه حذف خواهند شد. زمانیکه کل اطلاعات موجود در پایگاههای استنادی در اختیار محققین کل دنیا قرار میگیرد به نظر می رسد نگرانی نویسنده محترم کمی اغراق آمیز باشد. ذکات علم در نشر آن است لذا به جای محصور ماندن و تحریم نمایه شدن در نمایه های معتبر بین المللی به نظر می رسد بایستی آستین بالا زد و تولید علم کرد.

    • سلام. با تشکر از کامنت شما. مراد از این نوشته “تحریم نمایه شدن در نمایه های معتبر بین المللی” نیست زیرا که اینجانب اصولا یکی از اهداف اصلی نشر مجله را “نمایه شدن در نمایه های بین المللی” میدانم. منظور این است که ما هم باید در کشور نمایه سازی با قدرت پابمد تولید کنیم تا در دراز مدت وابسته به آنها نباشیم. تصور کنید زمانی را که بخواهند “پابمد” را همانند بسیاری مسایل دیگر بر روی ایرانیان “تحریم” کنند.

  3. با سلام و تشکر از مباحث مفید مطرح شده، یادآوری می نماید که صاحبان علم و همزمان ثروت در آن طرف دنیا، هوشمندانه و بدون هزینه ای راه کار تقدیم دو دستی و مفت اطلاعاتی که با هزینه کشور به دست آمده است و بعدا به چند برابر قیمت به خود ما می فروشند( در قالب کتاب های مرجع و…) را نیز به ما دیکته کرده اند. قانون الزام مقاله ISI نه ISC رای ارتقاء اعضای هیات علمی. همه چیز در خدمت خود گرفته اند حتی …

  4. دکتر میری سلام مقاله را با دید و نگرش علم بهتر است یا ثروت مرقوم نموده اید. اگر با نگرش سوم که در کشور ما بسیار رایج و پر رنگ است به مسئله نگاه کنید حتما مطلب را باز نگری خواهید کرد. معلمی در سر کلاس انشائ گفت علم بهتر است یا ثروت؟ یک دانش آموز گمنام رنج کشیده گرسنه در پاسخ گفت: صد البته شهرت ؟؟!! لذا اجازه بدهید فعلا از نظر علمی ما سالی یکی دو مقاله پابلیش کنیم – چون سالی هزاران مقاله فعلا از پابمد دانلود میکنیم و اجرشان با روح القدس {س}.

  5. همکار ارجمند با سلام
    حتی میتوانید بپرسید اصلا چرا نام وب گاه راهم scinews گذاشته
    ا یم؟؟؟؟
    فارسی یا عربی ؟ مگر چه عیبی دارند؟؟؟؟!

    • کاربر گرامی! فارسی بدون هیچ تردیدی بهتر است، اما با عربی تا جای ممکن مخالفم! من خودم اگر حق گزینش میان یک واژه لاتین و معادل عربی آن را داشته باشم، حتماً لاتین را بر خواهم گزید، هر چه نباشد، فارسی و لاتین در گذشته های دور یک زبان بوده اند.

  6. با سلام فکر می کنم دغدغه شما کاملا به جاست شرایط الان به گونه ای است که همه ما تلاش می کنیم نتایج تحقیقات خود را در مجلات معتبر چاپ کنیم و بعضا کمترین توجهی به ذینفعان و گروههای هدف اصلی مطالعه نمی کنیم که باید از نتایج مطالعه ما منتفع شوند
    من هم فکر می کنم باید برای این مشکل راهی پیدا کرد همه پژوهشگران به لحاظ اخلاقی موظفند به این موضوع بیاندیشند زیرا در بسیاری از موارد گروههای هدف مطالعه به مقالات چاپ شده ما دسترسی نمی یابند

  7. تکلیف هیئت علمی دانشگاهها را روشن کنید. وقتی ارتقای او منوط به چاپ مقاله ISI‌ می باشد،‌ انتظار دارید پژوهش به چه سمتی برود؟‌ از آنچه که تولید می کنیم خودمان چقدر استفاده می کنیم؟ طرحهای تحقیاتی وقتی ” به شرط مقاله ISI شدن” تصویب شود، جهت گیری چه خواهد بود؟ ربته دانشگاه ایکس در رتبه بندی بین المللی اگر به فرض در رده ۱۰۰ تای اول هم باشد، چند دانشجوی مغز .. خورده خارجی به اینجا سرازیر خواهد شد؟ آن هم وقتی که می بیند دانش آموختگان خودش ترک وطن می کند؟‌ از جناب حضرتی می پرسم که از کدام گردونه خارج می شویم؟ اگر بشویم چه می شود؟ ایران بعنوان کشور عقب افتاده شناخته می شود؟ بعد چه می شود؟ بالاخره ما میخواهیم با دنیا در ارتباط باشیم یا نه؟ تکلیف ما را روشن کنید؟ طرح تحقیقاتی ارائه دادیم تا مثلا شیوع بیماری ایکس را در سطح کشور تخمین بزنیم. گفتند با بودجه این طرح می توان ۱۰۰ طرح تحقیقاتی را تصویب کرد که منجر به مقاله ISI شوند. آن وقت هی بپرسید که چرا این بیماری تحت پوشش بیمه نیست؟ چرا تربیت نیروی متخصص متناسب با نیاز و ظرفیت نیست و هزاران چرای دیگر که چرا مشکلات مملکتمان حل نمی شود؟‌ چون پژوهش کشورمان در راستای حل مشکلات خودمان نیست،‌در راستای حل مشکلات و نیاز جوامع دیگر است. خلاصه کلا با موضوع نمایه شدن، چه داخلی باشد چه خارجی، بعنوان دغدغه اصلی مخالفم، بعنوان یک موضوع فرعی خیلی هم خوب است. با نویسنده مقاله کمابیش موافقم. با فرهنگ غرب مخالف نیستم، اتفاقا در مقایسه با فرهنگ خودمان راستش بیشتر فرهنگ غرب را می پسندم. اما ابزار دست خارجی شدن را خیلی نمی پسندم. از روده درازیم پوزش می خواهم

  8. باتشکر از طرح این مساله بسیارمهم.علت آن نیز تاکیید بیش از حد دانشگاههای علوم پزشکی بر چاپ مقاله در این مجلات است.ما عملا خودوهمکارانمان را ازدسترسی به بهترین تحقیقاتمان محروم می کنیم وبعضا ارزی نیز بابت چاپاین مقالات ازکشورخارجمیشود که هیچکدام اینها در درازمدت به نفع ما نیست.

  9. با سلام
    دغدغه آقای دکتر میری کاملا به جاست. ما هنوز سیستمی در داخل کشور نداریم که به اندازه پابمد قوی باشد. وقتی با صرف وقت و بعضاً هزینه های زیاد فایلهای xml مقالات برای پابمدسنترال نوشته می شود ایکاش سیستمی هم در داخل کشور وجود داشته باشد که بتواند از این فایلها استفاده مجدد نماید و چیزی شبیه آرشیو ملی برای مقالات نمایه شده در پابمد سنترال را داشته باشیم. پایگاه ISC به هیچ عنوان قابل مقایسه با پابمدسنترال نیست و دارای نقاط ضعف بسیاری است. آن دسته از دوستانی که تجربه نمایه کردن مقالات مجله شان را در این پایگاه داشته باشند به خوبی واقف هستند که این پایگاه چقدر ضعیف است و سیستم نمایه سازی آن حتی ار DOAJ هم ضعیف تر و وقت گیر تر است. با این حال DOAJ هم اعلام کرده است که ز سال ۲۰۱۴ اطلاعات مجلات تحت پوشش را در قالب فایلهای xml دریافت خواهد کرد.

Leave a Reply

ایمیل شما نمایش داده نخواهد شد


*